کتیبه های تزئینی در محراب های گچی عصر ایلخانیان

كتیبه های تزئینی در ابنیه تاریخی چندین شاخه می شوند كه شامل رقم (تاریخ ساخت)، امضا (نام سفارش دهنده یا نام معمار و هنرمند)، ملحقات و وقفیات، عبارات مذهبی (اسماء خداوند، آیات قرآنی، احادیث، نام پیامبر و ائمه معصومین) هستند. در پژوهش حاضر تمركز بر آیات قرآنی و مضامین آنها است كه در محراب های گچی عصر ایلخانی بکار رفته است. تزئینات گچبری در محراب عمدتاً شامل نقوش گیاهی، هندسی و كتیبه نگاری می شوند.

محراب های گچی در عصر ایلخانی از لحاظ تکنیک اجرایی و نقوش به اوج شکوفایی خود می رسند؛ یکی از مشخصه های بصری محراب های گچی عصر ایلخانی «كتیبه های تزئینی» آن است كه به طور فراوان و پرتزئین و به شکلی متفاوت در محراب ها اجرا شده اند؛ تا جایی كه عنصر اصلی تزئین محراب كتیبه ها شدند. شاید علت این امر، اهمیت پیدا كردن خوشنویسی در قرون هفتم و هشتم هجری قمری باشد و یا تعدد هنرمندان خوشنویسی مانند یاقوت مستعصمی كه موجب تجلی بیشتر خوشنویسی و به تبع آن كتیبه های قرآنی در تزئین ابنیه آن دوره گردیده اند.

خط و کتیبه در تزئینات معماری

اولین كتیبه ها كه در قرون اولیه اسلامی جهت تزئین ابنیه بکار گرفته شده اند به تبع خط قرآن در آن زمان، «كوفی» بودند. خط كوفی از قرون اولیه اسلامی وارد تزئینات معماری شد و از قرن چهارم هجری قمری نیز بطور گسترده در تزئین ابنیه بکار گرفته شد .

همزمان، نقوشی گیاهی در زمینه كتیبه های كوفی اضافه شد و به شکل های متنوع و گوناگون درآمد و نام های متفاوتی گرفت.

كوفی مورق، مشجر، مزهر و … از انواع كوفی تزئینی هستند كه در گچبری سلجوقی ایلخانی بسیار رواج پیدا كرد. در این دوران علاوه بر قلم كوفی، قلم های «ثلث» و «رقاع» نیز در گچبری رواج یافت و آثار زیبایی چون محراب های مسجد جامع اردستان و مدرسه حیدریه قزوین را ایجاد نمودند. در عصر ایلخانی علاوه بر سه قلم كوفی، ثلث و رقاع، قلم های دیگری چون ثلث مسلسل (ثلث ایلخانی) در تزئین بکار گرفته شدند و كتیبه های تزئینی به شکل های مختلف و با خطوط متنوعی در كتیبه نگاری مساجد اجرا شده اند؛ محراب مسجد جامع بسطام (كوفی گره دار، ثلث رقاع)، محراب ایلخانی مسجد جامع ساوه (كوفی، ثلث)، محراب ربیعه خاتون (ثلث)، محراب مسجد مرند (ثلث،)، محراب مسجد جامع ارومیه (كوفی معقد متشابک موشح، رقاع، ثلث) و محراب مسجد كرمانی ها در مجموعه تربت شیخ جام (ثلث و ثلث مسلسل) از این دست هستند (تصویر 1).

تصویر 1. تنوع كتیبه های تزئینی برخی محراب های عصر ایلخانی

 الف) بخشی از محراب ایلخانی مسجد جامع ساوه، به ترتیب از بالا به پایین: كوفی بنایی، ثلث متمایل به توقیع، كوفی مورق مشجر

 ب) بخشی از محراب مسجد كرمانی در مجموعه شیخ جام، به ترتیب از بالا به پایین: ثلث مسلسل، ثلث

ج) بخشی از محراب مسجد جامع بسطام، به ترتیب از بالا به پایین: ثلث، كوفی مزهر مشجر معقد متشابک، رقاع

د) بخشی از محراب مسجد جامع ارومیه، به ترتیب از بالا به پایین: كوفی معقد متشابک موشح، رقاع

علت اصلی این امر تأثیر یاقوت مستعصمی (خوشنویس قرن هفتم هجری قمری) بر ثابت كردن خطوط به شش قلم ثلث، نسخ، ریحان، محقق، توقیع و رقاع است . علاوه بر موارد ذكر شده در عصر ایلخانی كتیبه های «بنایی» و «معقلی» نیز در گچبری رواج یافته كه اكثرا ً اسامی و عبارات مقدس را شامل می شوند. این گونه كتیبه عموما ً در كلوک بندی های شبه آجری بر سطوح دیوارها یافت می شود اما در برخی موارد مانند محراب پیربکران (در پیشانی و لبه قوس محراب)؛ مسجد جامع ابرقو (در فرورفتگی قوس محراب)؛ مسجد جامع فارفان (در پیشانی محراب)، مسجد هفت شویه (در قوس محراب) و مسجد جامع ساوه (دورتادور محراب) نیز اجرا شده اند (تصویر 2)

تصویر 2. كتیبه های بنایی در محراب های عصر ایلخانی

 الف) محراب مسجد جامع ابرقو، تصویر پایین: بزرگنمایی كتیبه بنایی «الملک هلل»

ب) محراب مسجد هفت شویه، تصویر پایین: كتیبه بنایی «وان یکاد… »

ج) محراب مسجد جامع فارفان، تصویر پایین: بزرگنمایی كتیبه بنایی «الملک هلل»

د) محراب بقعه پیربکران، تصویر پایین: بزرگنمایی كتیبه بنایی «الملک هلل» و «الحمد هلل»

كتیبه های گچبری

كتیبه های گچبری دارای محتوایی با عنوان های شخص دستور دهنده، واقف، رقم ساخت، احادیث، اسامی متبركه و آیات قرآنی هستند كه در این بین كتیبه هایی با محتوای «آیات قرآنی» مورد نظر ِ پژوهش حاضر هستند. در این راستا محراب های گچی كه از نظر طرح و اجرا در دوره ایلخانی دارای كتیبه هایی منحصربه فرد هستند؛ شناسایی شده اند كه 21 مورد محراب با این مشخصات یافت شدند. اكثر كتیبه های محراب های یافت شده به جز چند مورد تقریبا ً سالم و قابل خواندن هستند. در محراب های مذكور تمامی كتیبه ها مشتمل بر آیات قرآنی نیستند و شامل رقم و بانی و احادیث نیز هستند؛ برای مثال محراب الجایتو با وجود كتیبه های بسیار زیبایی كه دارد فاقد آیات قرآنی است.

بسیاری از این سوره ها پیش از این در مساجد دوره سلجوقی نیز رواج داشته است؛ به عنوان مثال: سوره مؤمنون: مسجد جامع اردستان، مسجد جامع گلپایگان سوره آل عمران: مسجد جامع اردستان، مسجد جامع زواره، امامزاده كرار بوزان، مسجد مدرسه حیدریه قزوین سوره هود: مسجد جامع اردستان، امامزاده كرار بوزان سوره اسراء: مسجد جامع اردستان، مسجد جامع زواره سوره توبه: مسجد جامع زواره، مسجد جامع برسیان

مطمئنا ً علت انتخاب این آیات از سوره ای خاص به جهت مضمون و مفهوم آنها بوده است. آیه الکرسی از این نظر كه مجموعه ای از معارف اسلامی و صفات خداوند (اعم از صفات ذات و فعل) و خصوصاً دربرگیرنده ی ابعاد مختلف مسئله توحید است،  از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

سوره الاخالص یگانگی در ذات خداوند را مطرح می كند و پس از آن مهم ترین وصف خدا «صمد» بودن را بیان می دارد كه روایات متعددی از معصومین علیهم السلام در تفسیر آن نقل شده و مجموع آن ها یگانگی خدا در افعال (توحید افعالی) را ثابت و هر گونه نقص و صفات سلبی از خداوند را نفی می كند.

همچنین در آیات 18 و 19 سوره آل عمران بکار رفته در محراب مسجد هفت شویه، نیز به دلایل توحید و خداشناسی، یگانگی معبود و یگانگی دین پرداخته شده است.

 در محراب مسجد كرمانی آیات 62 و 63 سوره یونس اشاره به آرامش روح در سایه ایمان دارند و به شرح حال مؤمنان می پردازد و «اولیاء خدا» را معرفی می كند و می گوید: «الّذِین َ آمنُوا و َكانُوا یتَّقُونَ : آنها كسانی هستند كه ایمان آورده اند و بطور مداوم تقوا و پرهیزكاری را پیشه خود ساخته اند.

 علاوه بر آن در سوره مؤمنون كه در محراب ها بسیار رویت شده است؛ صفات برجسته مؤمنان مطرح می گردند و قبل از هر چیز به نماز اشاره داد و می گوید: «الذِین َ هُم ْ فِي صَلاتِهِم ْ خاشِعونَ : آنها كه در نمازشان خشوع دارند» و دومین صفتی را كه بعد از صفت خشوع در نماز برای مؤمنان بیان هدف دار بودن اعمال مؤمنان است.

ویژگی های دیگری مانند پرداخت زكات، پاک دامنی و عفت را نیز مطرح كرده و آخرین ویژگی را محافظت بر نماز دانسته است. بنابراین، نخستین ویژگی مؤمنان را «خشوع در نماز» و آخرین صفت آنها را «محافظت بر نماز» بر شمرده است.

یکی دیگر از كتیبه هایی كه در ارتباط با آداب عبادت است در محراب مسجد جامع فارفان (سوره حج آیه 77) قرار دارد َكه به چهار دستور مهم اشاره كرده و می گوید: «یا أیّهَا الذِین آمنُوا اركَعوا و َ اسْجُدُوا و َ اعْبدُوا  ربکُم ْ : ای كسانی كه ایمان آورده اید ركوع كنید، و سجده به جا آورید و پروردگارتان را عبادت كنید و كار نیک انجام دهید تا رستگار شوید.

 همچنین در محراب میر زبیر و شاهزاده عبدالله كودزر سوره اسراء (آیات 78 و 79) كه پیش از این دوره نیز در مساجد رواج داشته به مسئله ی «نماز» و «توجه به خدا» و «نیایش» می پردازد؛ آیه 78 از این لحاظ اهمیت دارد كه اشاره اجمالی به وقت نمازهای پنج گانه می كند كه با انضمام به سایر آیات قرآن در زمینه وقت نماز و روایات فراوانی كه در این رابطه وارد شده؛ وقت نمازهای پنج گانه را دقیقا ً مشخص می كند.

در آیه 79 ِبعد از ذكر نمازهای پنج گانه اضافه می كند: «و َ مِن َ اللیْل فَتَهَجَّد ْ بِهِ: و پاسی از شب را (از خواب برخیز و) قرآن (و نماز) بخوان» كه مفسران اسالمی این تعبیر را اشاره به نافله شب -كه در فضیلت آن روایات بی شماری وارد شده است- دانسته اند .

آیات 114 و 115 سوره هود نیز از كتیبه های قرآنی هستند كه پیش از دوره ایلخانی در مساجد بکار رفته اند؛ در این آیات دو دستور از مهم ترین دستورات اسالمی «نماز» و «صبر» بیان می شود. صبر یک اصل كلی و اساسی است كه در چند مورد همراه با نماز آورده شده است، علت این امر را این گونه ذكر كرده اند كه نماز در انسان حركت می آفریند و دستور صبر، مقاومت ایجاد می كند و هنگامی كه «حركت» و «مقاومت» باهم همراه شوند موجب هرگونه پیروزی خواهند گشت.

سوره جمعه نیز كه در محراب مسجد جامع بسطام و مسجد جامع ورامین بکار رفته است؛ به نماز جمعه و بعضی احکام آن می پردازد. در محراب مسجد جامع فارفان آیه 238 سوره بقره آمده است كه اشاره به برپایی نماز در اوقات مخصوص آن دارد؛ همچنین در این محراب آیه 22 سوره بقره با مضمون نعمت های خداوند (آسمان و زمین) كه می تواند انگیزه ای برای شکرگزاری باشد؛ به خط ثلث اجرا شده است. در محراب مسجد جامع فرومد آیه 11 سوره مریم آمده است كه اشاره به نیایش شبانه روزی پروردگار دارد .

بطور كلی مضامین آیات بکار رفته در كتیبه نگاری محراب های گچی عصر ایلخانی می توانند در چند دسته

• راه شناسی
• آیات توحیدی
• جهان شناسی
• اخلاق
• انسان شناسی

 قرار گیرند. «اخلاق و انسان شناسی دارای زیرمجموعه هایی است كه مسائلی مانند

• خلقت انسان
• شرح حال مؤمنان
• برپایی نماز
• اهمیت ساخت مساجد را دربرمی گیرد.

نتیجه گیری

كتیبه نگاری یکی از مهم ترین خصوصیات محراب های گچی عصر ایلخانی است. تعداد آیات قرآنی بکار رفته در محراب های این دوره متفاوت است و كمترین آنها دارای یک كتیبه قرآنی و بیشترین آنها دارای چهار كتیبه قرآنی از چهار سوره هستند. در این بین تنها محراب الجایتو فاقد كتیبه قرآنی است. كتیبه های قرآنی محراب های مذكور شامل بیست و یک آیه متفاوت از سوره هستند كه از بین آنها اولین آیات سوره «مؤمنون»، آیات 1 تا 4 سوره «انسان»،

آیات 1 تا 4 سوره «فتح»، سوره «فاتحه» بطور كامل، آیه 255 سوره «بقره» (آیه الکرسی) و آیات 18 و 19 سوره «توبه» بیشترین كاربرد را داشته اند. بطور كلی، مضمون آیات موجود در چند دسته قرار می گیرند: آیاتی در ابعاد مختلف مسئله «توحید» (ذات و یگانگی خداوند و نیایش پروردگار)، آیاتی در خصوص «انسان شناسی» شامل برپایی نماز (آداب و اوقات نماز و چگونگی نماز جمعه)، شرح حال مؤمنان و توصیف خصوصیات شان، اهمیت ساخت مساجد (تعیین ویژگی های بانیان مساجد) و در نهایت آیاتی در خصوص «راهنما شناسی» كه عمده مضمون آن پیروزمندی مسلمین بر دشمنان شان است. بطور كلی، مضامین برخی آیات یگانگی پروردگار و پرستش خداوند واحد را در بر دارد و در برخی آیات دیگر، خصوصیاتی كه شخص مؤمن باید ِدارا باشد را بازگو می كند كه مشخص كننده راه و مسیر هدایت مؤمنان است.

همچنین برپایی نماز را یکی از اولین خصوصیات شخص مؤمن تعیین كرده و آداب برگزاری آن را نیز مشخص نموده است تا همه افراد در یک مشخص و همگام با یکدیگر قدم بگذارند و بدین ترتیب وحدت را در بین مسلمانان و مؤمنان برقرار می سازد تا در نهایت همواره پیروزمند باشند. علاوه بر موارد ذكرشده برای كسانی كه سازنده مساجد هستند نیز ویژگی هایی را معین نموده زیرا امر ساختن مساجد امری مهم و مقدس است و هر شخصی شایستگی قدم نهادن در این راه را ندارد. همان طور كه ذكر شده است مضامین تمامی آیات جنبه ی مثبت و هدایت گرانه دارند و هیچ كدام عذاب و كیفر بندگان را مطرح نمی كنند؛ بنابراین، مضامین آیات قرآنی بکار رفته در محراب ها هم شأن محراب و محل اجرای آن در جهت ایمان، هدایت، وحدت و پیروزی مؤمنان است.